Essay Seminar Groot(s) – Wilhelminahof

Geschreven voor het Seminarproject Groots
Analyseren van gebouwen in Rotterdam binnen bepaalde gebouwtypologieën. Dit essay behoort tot de typologie Gevangenissen en gerechtsgebouwen
Verplicht 
vak Architectuur Jaar 1

Download hier het volledige essay als PDF: Wilhelminahof_doorClaireLaudij_dec2012

ONTWIKKELINGEN EIND VORIGE EEUW

Inleiding

Dit essay is de laatste in de reeks van essays over gevangenissen en gerechtsgebouwen in Rotterdam. Zoals inmiddels bekend is geworden spelen maatschappelijke ontwikkelingen een belangrijke rol in de architectuur van dit type gebouwen. Het is architectuur die een speciale positie inneemt, omdat het een directe afspiegeling is van hoe er in de maatschappij op dat moment over recht en straf wordt nagedacht. Kunstenaar en schrijver Jaap Huisman noemt rechtbanken ook wel “het theater van de samenleving”. Alle aspecten die in het theater te vinden is zie je in gerechtsgebouwen terug. Het toont zowel de zwakke plekken in de samenleving als de harmonieuze krachten van de samenleving. Een essay over de architectuur van gerechtsgebouwen begint daarom met een analyse van de samenleving.

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Havengebieden in Rotterdam komen vrij

Zoals in vele landen in Europa gebeurde, waren in Rotterdam in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een groot deel van de havenactiviteiten beëindigd. De stad verloor haar traditionele overslagfunctie en grootschaligere industrie vertrok uit de binnenstad, waardoor de oude havengebieden op de Kop van Zuid niet meer nodig waren in hun toenmalige functie. Toen dit gebied in Rotterdam leeg kwam te staan was het oorspronkelijke idee om hier sociale woningbouw te plaatsen. In andere steden zoals Londen en Baltimore, waar de havenactiviteiten in die jaren ook waren gestopt, waren echter ambitieuzere havenprojecten gestart die de kwaliteit van de stad aanzienlijk verhoogd hadden. Deze steden hadden een vergelijkbaar karakter als dat van Rotterdam en er werd hierdoor dan ook gezien wat dit voor mogelijkheden bood voor Rotterdam.

Masterplan

Vijf buitenlandse architecten werden uitgenodigd om een beeld te scheppen voor wat de Kop van Zuid voor Rotterdam kon betekenen. Dit resulteerde in een serie ontwerpen, gebundeld in een boek van Architecture International Rotterdam (AIR). AIR was een initiatief van de Rotterdamse Kunststichting en haar doel was een bijdrage leveren aan de culturele dimensie bij het bouwen in Nederland. Voor de gemeente Rotterdam was het belangrijk nog steeds de woonfunctie in het nieuwe gebied terug te laten komen, aangezien uitbreiden buiten de gemeentegrenzen bijna niet mogelijk was. De Kop van Zuid lag te midden van enkele woongebieden waar al stadsvernieuwingsprocessen gaande waren, zoals Feijenoord, Noordereiland en Afrikaanderwijk. Op de Kop van Zuid zou nu in plaats van slechts sociale woningbouw een multifunctioneel gebied komen met naast woningen ook kantoren, voorzieningen en winkels. Er werd gevraagd rekening te houden met zo’n 12.000 vierkante meter voorzieningen en 60.000 vierkante meter bedrijven.

Seminar_Stadsvernieuwingswijken

De vijf ontwerpen hebben als beginpunt gediend voor het gemeentelijk Masterplan dat in 1987 ontstond. Hierin werd een doelgericht plan beschreven om het stadscentrum uit te breiden naar de overkant van de Maas door in het zuiden verschillende nieuwe functies te plaatsen. Het plan zou in totaal meer dan 1 miljoen vierkante meters beslaan. Er zouden ook een metrostation en een brug gebouwd worden om de oorspronkelijke stadskern ten noorden van de Maas op een efficiënte manier te verbinden met het nieuw vrijgekomen deel ten zuiden van de Maas.

Rijksarchitectuur in de binnenstad

De precieze invulling van de bouwblokken moest nu besloten worden. Wethouder Jan Laan en projectontwikkelaar Anne Brouwer zagen de komst van een overheidscomplex op de Kop van Zuid als goede stimulans om investeerders naar dit deel van de stad te trekken. Ook de Rijksgebouwendienst zag potentie in de nieuw vrijgekomen havengebieden op de Kop van Zuid. De jaren ervoor hadden verschillende architecten gekeken naar nieuwe huisvestingsmogelijkheden voor de Belastingdienst en het Gerechtsgebouw in de binnenstad. In de jaren tachtig was er in Nederland namelijk in alle gerechtsgebouwen ruimtegebrek. Er was hieruit echter nooit een aanvaardbaar voorstel gekomen. Bovendien was het in die tijd bij de Rijksoverheid beleid geworden om binnensteden te revitaliseren door middel van publiek-private samenwerking. Een kantorencomplex van de overheid in het nieuwe uitgebreide stadscentrum paste perfect bij dat idee.

Totstandkoming

Ondanks dat vele belanghebbenden toekomst zagen in dit plan, kostte het in eerste instantie nogal wat overtuigingskracht om alle directies enthousiast te krijgen voor dit plan. Met name het slechte imago van deze zuidoever was een struikelpunt, alsook de slechte bereikbaarheid. Dat gemeente Rotterdam het voor elkaar heeft gekregen de mening over Kop van Zuid zo bij te stellen en de neuzen dezelfde kant op te krijgen is bewijs van wat een krachtige architectonische ingreep kan doen met een gebied.

Het project is daarna zo snel verwezenlijkt door de werkwijze die directeur Stadsontwikkeling van Rotterdam Riek Bakker voorstelde om snel en effectief een concreet plan op papier te krijgen. Bakker gebruikte de zogenoemde “pressure cooker” formule. Uitgangspunt van deze werkwijze was dat architectonische opgaven met deze mate van complexiteit alleen opgelost kunnen worden door het bijeenbrengen van alle betrokken partijen en het werken onder enige tijdsdruk. Dit betekende strak geplande bijeenkomsten met alle belanghebbenden. Elke twee weken werd anderhalve dag een workshop georganiseerd op de Lage Vuursche. Na drie maanden was daardoor het masterplan rond. Continuïteit van sleutelpersonen, uithoudingsvermogen, en resultaatgerichtheid worden genoemd als de belangrijkste succesfactoren van deze werkwijze. Deze werkwijze zorgde ervoor dat er snel gebouwd kon worden en dat de kosten laag bleven.

Wilhelminahof vlak na aanbouw

Wilhelminahof vlak na aanbouw

Ook de financiële totstandkoming van het project is het benoemen waard. Tot en met de jaren tachtig werden alle gebouwen van de Rijksgebouwendienst gefinancierd door middel van “financial lease”. Hiermee werd een financiële verplichting aangegaan die op de lange termijn door zou werken. Een manier om dit niet mee te laten tellen bij het financieringstekort was door kantoorpanden niet meer zelf te bezitten maar te huren, waardoor het een normale huurtransactie werd. In 1993 werd onder de naam JR 120 maar liefst voor veertien gerechtsgebouwen een huurcontract afgesloten. Door deze manier van financiering kon de Rijksoverheid het zich veroorloven interessante gebouwen te ontwerpen zonder hier financieel door in de problemen te komen.

GEBOUW IN CONTEXT

Locatie

Tijdens de bijeenkomsten van het ontwerpteam werd besloten dat het gebied vanuit de overheid huisvesting zou gaan bieden aan de Belastingdienst, het Gerechtsgebouw en een commerciële kantoortoren. Eénderde van het gehele gebied op de Kop van Zuid zou hieraan geweid worden. Er werd besloten dit gebouwencomplex op het meest noordelijke puntje van Kop van Zuid te bouwen. Daarmee zou het zich op het kruispunt van de Erasmusbrug en de Wilhelminakade bevinden. Hier is ook de naam van het complex geboren, het complex zou de naam Wilhelminahof meekrijgen. Goed zichtbaar vanaf de andere kant van de Maas kreeg dit complex op deze manier een voortrekkersrol om van de Kop van Zuid inderdaad dit grote, interessante gebied te maken.

Gerechtsgebouw Wilhelminahof vanaf de overkant van de Maas

Gerechtsgebouw Wilhelminahof vanaf de overkant van de Maas

Kracht van de architect

Het gebouw zou ontworpen worden door Rob Ligtvoet van Bureau Kraaijvanger. Het bureau Kraaijvanger is ontstaan in de jaren dertig van de vorige eeuw. Alhoewel de eerste opdrachten van het bureau voornamelijk voor woningen waren, richtten de broers zich van vroeger uit al graag op opgaven buiten de woningbouw, zoals warenhuizen of kantoren. Het bureau staat bekend om de vele overheidsarchitectuur die het ontwierp. In 1968 had Kraaijvanger zelfs al een keer een ontwerpstudie gedaan naar een nieuw Gerechtsgebouw in Rotterdam. Vanwege die betrokkenheid werd besloten het bureau ook te vragen nu het Gerechtsgebouw daadwerkelijk gebouwd ging worden.

Grote gebouwen waren de specialiteit van het bureau. Deze gebouwen vragen om een heel eigen soort architectuur dan kleine gebouwen. Er ontstaat daar namelijk een scheiding tussen interieur en exterieur, waardoor de gevel niet meer direct kan uitdrukken wat daarachter gebeurt. En het gebouw moet zowel van dichtbij als van veraf interessant zijn. Gevels van grote gebouwen vragen daarom om een bijzondere inpassing in de ruimtelijke context. De broers Kraaijvanger hadden dit type gebouwen goed in de vingers.

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Ligtvoet kwam halverwege de jaren zeventig bij de broers in dienst. Hij studeerde in 1975 af met een ontwerp voor een Gerechtsgebouw aan de Rotte in Rotterdam. Dat project was afkomstig van het bureau Kraaijvanger, waar Ligtvoet’s medestudent op dat moment werkte  Na zijn studie raakte Ligtvoet direct werkzaam bij het bureau. Hij kreeg al vroeg de verantwoordelijkheid voor het ontwerpen van grote gebouwen van bedrijven en overheid. Het Gerechtsgebouw Wilhelminahof paste perfect in die reeks ontwerpopgaven.

Veranderde verhoudingen

Maar een ontwerp maken voor een nieuw gerechtsgebouw begin jaren negentig was geen doorsnee opgave. In de voorgaande eeuw was er bijna geen nieuw gerechtsgebouw meer gebouwd en het Gerechtsgebouw op de Kop van Zuid was een van de eerste in de reeks JR 120 gerechtsgebouwen die ontworpen ging worden. Er waren dus vrijwel geen referentiegebouwen. Hiermee stond Ligtvoet voor een moeilijke taak. Want de ontwerpvraag voor rechtbanken was sinds de eeuw ervoor erg veranderd. De oude rechtbank in Rotterdam aan de Noordsingel boezemt met haar neo-classicistische bouwstijl en de hoge poort in het midden direct ontzag in. De grote afmetingen, de vele ornamenten en de indrukwekkende poort waren stijlmethodes om de aard en functie van het gebouw direct duidelijk te maken. Zij gaven uitdrukking aan de repressieve gezagsverhoudingen uit die tijd. Daarna werd er vijftig jaar lang geen nieuw gerechtsgebouw gebouwd. In de wederopbouw was er alleen geld en tijd om die gerechtsgebouwen aan te pakken die door de oorlog waren verwoest.

Arnhemse Paleis van Justitie

Arnhemse Paleis van Justitie

Sinds de wederopbouw hadden slechts twee architecten zich eraan gewaagd om een nieuw gerechtsgebouw te ontwerpen. Dat waren het Arnhemse Paleis van Justitie in 1966 en het kantongerecht in Hilversum in 1967. Bij deze gebouwen was in tegenstelling tot bij het oude Gerechtsgebouw aan de Noordsingel ervoor gekozen om de weerspiegeling van wat er binnen in de gebouwen afspeelde achterwege te laten. Het zijn beide vierkante gebouwen met strakke lijnen zonder versieringen. Hiermee reflecteerden zij de moderne maatschappij van een zakelijke juridische praktijk, die bovendien toegankelijker was geworden en pluriformer. De verhoudingen waren anders dan een eeuw gelegen en dienden dus ook op een andere manier in een gebouw tot uiting te komen.

Kantongerecht Hilversum

Kantongerecht Hilversum

Moderne architectonische taal

Alhoewel de verhoudingen in de maatschappij veranderd zijn ten opzichte van vroeger, is er aan het uitspreken van het recht zelf weinig veranderd. Het recht lijkt dan wel democratischer geworden, maar het wettige gezag van het recht is feitelijk onveranderd gebleven. Zelfs alle rituelen die horen bij het uitspreken van het recht zijn nog vrijwel hetzelfde. Maar men is bang om dat gezag tegenwoordig in het gebouw tot uiting te laten komen. De overheid geeft als opdrachtgever ook geen leidraad op dit vlak. In het programma van eisen stond in dit geval niet meer dan een opsomming van technische eisen, en het ontbreekt aan een visie voor wat de architectuur moet uitstralen. Bovendien heerst er een taboe op herkenbare overheidsarchitectuur. Geen gemakkelijke positie om van hieruit een nieuwe architectonische taal te ontwikkelen.

Gerechtsgebouw Wilhelminahof in vogelvluchtperspectief

Gerechtsgebouw Wilhelminahof in vogelvluchtperspectief

Volgens critici is Ligtvoet er echter goed in geslaagd voor het Gerechtsgebouw Kop van Zuid een juiste architectonische taal te vinden. Dit kan vooral gezegd worden sinds in de afgelopen jaren enkele andere gerechtsgebouwen uit het JR 120 project zijn opgeleverd, die wisselend succesvol zijn of slechts ogen als neutrale kantoorgebouwen. Het Parnas complex in Amsterdam bijvoorbeeld is zo’n gebouw dat meer lijkt op een kantoorverzamelgebouw dan op een rechtbank. Er is geprobeerd grootsheid toe te voegen aan het gebouw, maar dat is gedaan zonder verfijning. Het gevolg is een brute bunker, waar iedereen zich schuldig zou voelen. Het gebouw straalt geen harmonie uit.

Parnas Complex Amsterdam

Parnas Complex Amsterdam

Een voorbeeld van een rechtbank die wel harmonie uitstraalt, als een soort verzoening van de gedetineerde met de samenleving, is de rechtbank van Cees en Diederik Dam in Lelystad. Ook dit gebouw is groots en monumentaal, maar tegelijkertijd oogt het toegankelijk. Het is besloten zonder drukkend te zijn.

Gerechtsgebouw Lelystad

Gerechtsgebouw Lelystad

BESCHRIJVING GEBOUW

Harmonieuze architectuur

Dat gevoel van harmonie heeft Ligtvoet ook weten aan te brengen in zijn gebouw. Het gebouw van Ligtvoet toont haar functie, maar op een evenwichtige eenentwintigste eeuwse manier. Een belangrijk verschil met het ontwerp van voorgaande gerechtsgebouwen is dat ervoor gekozen is om de kantoren van het gerechtsgebouw te scheiden van de rechtszalen. De gebouwen zijn met elkaar verbonden, maar kennen wel allebei hun eigen architectonische taal. Zo kon de architectuur van beide gebouwdelen volledig toegespitst worden op de moderne eisen van die functie.

Axonometrie

Axonometrie

Kantoorarchitectuur

Het administratieve gedeelte van de rechtbank is gehuisvest in een groot zakelijk gebouw van vijftien bouwlagen. In dit gebouw was veiligheid en scheiding van verkeersstromen niet noodzakelijk, omdat het werkt als een doorsnee kantoorgebouw. Door deze functie los te trekken van de rechtszalen kon voor de 28.000 m2 kantoorruimte een eenvoudiger gebouwstructuur gekozen worden, met minder barrières en een gestandaardiseerde indeling. Dit was ook handig voor wanneer de kantoren eventueel weer gebruikt zouden gaan worden door niet-overheidsinstanties. Het kantoorgebouw kent marktconforme dieptes van 12,6 meter. Hiermee konden er twee kantoren geplaatst worden van 5,4 meter diep met een gang van 1,8 meter ertussen.

Het is wel een kantoorgebouw dat duidelijk hoort bij het gerechtsgebouw. Door haar grootte en repetitie van ramen straalt het een zekere kracht en monumentaliteit. Die grote afmetingen waren ook nodig om genoeg tegenwicht te bieden aan de nabijgelegen Erasmusbrug en de rest van het gebied dat volgebouwd zou gaan worden. Door de felrode bakstenen is ervoor gezorgd dat het gebouw vanaf de overkant van de Maas een sterk statement maakt. Van dichtbij vallen vooral de fijne detaillering op, zoals de slanke raamprofielen en het eenvoudige metselverband.

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Gerechtsgebouw Wilhelminahof

Iconisch zittingzalencomplex

De rechtszalen zijn gehuisvest in een kleiner tempelachtig bouwvolume vóór het kantorencomplex, op een prominente plek aan de voet van de Erasmusbrug. Voor dit gebouwdeel zocht Ligtvoet naar eigen zeggen naar een iconisch beeld, een beeld dat je met één penstreek kunt natekenen. Dat vraagt om simpele contouren en detaillering. Er is gekozen voor een bijna vierkant volume van veertig bij vijftig meter van grijze natuursteen, waarin poortvormige insneden zijn gemaakt voor daglichttoetreding. Als metafoor noemt Ligtvoet hier het bouwvolume dat het recht voorstelt en de uitsneden als relativering van het recht. Hiermee heeft hij precies het dilemma te pakken dat er heerst voor het huidige recht. Het gezag is onaangetast, dat terugkomt in het gebouw als monoliet. Maar het recht is wel toegankelijker geworden. Dit wordt verbeeld door de openingen. Door deze verwijzing te maken van recht en relativering van het recht speelt hij slim in op de problematiek die heerst rondom dit soort gebouwen. Hij benoemt het dilemma, in plaats van te proberen het ene of het andere te zijn.  Door haar vierkante natuurstenen gevelbekleding heeft het grijze volume verder geen uitgesproken horizontale of verticale richting. Er kan gezegd worden dat Ligtvoet de menselijke maat terug heeft laten komen in de horizontaliteit en het wettige gezag van het recht in de verticaliteit. Door dit te combineren wordt het gebouw richtingsloos en vrij te interpreteren.

Accenten en klassieke verwijzingen

Accenten en klassieke verwijzingen

Klassieke verwijzingen

Hoewel het Gerechtsgebouw modern oogt kunnen er enkele classicistische verwijzingen genoemd worden die het gebouw haar voornaamheid en elegantie geven. Het gebruik van classicistische vormentaal als onderliggende basis van het gebouw kan worden gezien als de aanvaarding van een logische structuur. Classicisme wordt geschikt geacht voor publieke architectuur, omdat het een heldere communicatie uitstraalt. Door het gebruik van classicistische elementen ontkomt Ligtvoet eraan dat het gebouw eruit ziet als een simpel kantoorgebouw, zoals bij andere gerechtsgebouwen gebeurd is. Deze classicistische elementen zijn de grote poort in het kantoorgebouw en de statige grijze natuursteen van het zittingzalencomplex, alsook een hoge plint en het timpaan van het zittingzalencomplex in de vorm van een schuin oplopende groen koperen dakrand. Dat dak wordt door sommigen ook wel gezien als verwijzing naar de weegschaal als traditioneel icoon voor de rechtspraak, of als verwijzing naar de “pet” van de rechter, allebei subtiele metaforen die het gebouw kracht bijzetten. Het gebouw schuwt met haar afmetingen monumentaliteit niet. Door deze statige uitstraling is het duidelijk een officieel gebouw.

Interne routing van bezoekers

Het zittingzalencomplex is afgescheiden van het kantorencomplex om interne routing helemaal op die eisen af te stemmen die het gebouwdeel vragen. Voor het kantorencomplex waren dat eenvoudiger eisen. Het ging om een simpele kantorenstructuur met kantoortuinen en flexibel in te delen kantoren. Slechts de ingang vraagt om meer beveiliging dan gewoonlijk. Voor het zittingzalencomplex was dit een complexer vraagstuk. Looproutes van bezoekers, verdachten en rechterlijke macht worden tegenwoordig strikt gescheiden. Slechts in de zittingzalen komen deze drie routes bij elkaar. In het ontwerp is veel aandacht gegaan naar hoe deze scheiding te maken is. Het is tot uiting gekomen in ten eerste een meer opengewerkte entreehal voor bezoekers. Dit is de enige plek waar het grijze bouwvolume is opengeknipt, om een zachtere, ronde gebouwvorm te laten zien, die door het glas ook echt openbaar voelt. Deze ingang bevindt zich in de noordoostgevel van het complex, vóór de grote bakstenen poort en naast de kantoortoren. Om binnen te komen dienen bezoekers eerst het plein te betreden dat tussen de gebouwen in ligt. De route wordt vanaf de Erasmusbrug verlengd om de totale compositie in zich op te kunnen nemen. Eenmaal binnen kunnen zij zich naar bovenliggende verdiepingen begeven om via de galerij de zittingzalen te betreden. In deze galerij bevinden zich vides om contact tussen onderlinge verdiepingen mogelijk te maken.

Domeinen

Domeinen

Routing gedetineerden en personeel

Gedetineerden kennen al deze luxe niet. Hun entree is voornamelijk functioneel. Aan de straatkant zijn in de zuidwestgevel twee roldeuren geplaatst die de entree vormen voor arrestatiebussen van de politie. Hierachter bevindt zich een groot inpandig parkeerterrein en een draaischijf. Deze draaischijf is ervoor bedoeld om de arrestantenbus te draaien en met de achterdeuren richting de daadwerkelijke toegang van het complex te keren. Dit minimaliseert de kans voor gedetineerden en verdachten om te ontsnappen. Hierna kunnen de arrestanten slechts een enkele deur door om de volgende ruimte te betreden. Er is geen contact met andere ruimten in het gebouw. De toegang van de gedetineerden ligt bovendien in het midden van het gebouw. De ruimte is omringd door andere afgesloten ruimtes, wat een opeenvolging van barrières creëert om verdachten niet de kans te geven te ontsnappen.

Op de eerste verdieping liggen zesentwintig cellen en drie groepscellen, ook weer geïsoleerd in het midden van het gebouw. Via vier geïsoleerde trappenhuizen kunnen de gedetineerden naar een van de zittingzalen worden gebracht, die verdeeld zijn over de tweeden en vierde verdieping. Om de cellen heen liggen de kantoren en de verhoorkamers van de rechterlijke macht. Deze kantoren liggen in verbinding met het kantorencomplex door de twee luchtbruggen op de derde verdieping. De kantoren van de rechterlijke macht bieden toegang tot de achterkant van de zittingzalen, zodat zij zoals gewoon is van achter uit de zaal binnen kunnen lopen om recht te spreken. Een van de zittingzalen heeft een publieke tribune die is afgeschermd met kogelvrij glas. Deze zaal kan ook direct van buitenaf betreden worden.

Compositie

Compositie

Compositie

Het Gerechtsgebouw vormt samen met de Belastingdienst en de commerciële kantoortoren een kantorencomplex van baksteen en natuursteen die gezien kunnen worden als “toneelspelers voor een decor”. Het grijze complex met de zittingzalen en de hoge toren van Cees Dam, die verder niet bij het Gerechtsgebouw hoort, vormen daarbij de hoofdrol en het heldere rode bakstenen kantoorgebouw van de Belastingdienst en Gerechtsgebouw nemen een secundaire rol in als inkadering van de twee eerder genoemde gebouwen. Het metrostation onder de grond heeft direct invloed gehad op de architectuur van het rode kantoorgebouw, omdat boven het metrostation niet gebouwd kon worden. Dit heeft geresulteerd in een gigantische poort in het kantorencomplex, die de toneelmetafoor bevestigt en het classicistische karakter versterkt.

CONCLUSIE

Rob Ligtvoet bleek de uitgesproken persoon om het nieuwe Gerechtsgebouw Wilhelminahof op de Kop van Zuid te ontwerpen. Zijn gebouw is groots gebleken in de locatie, de totstandkoming, en met name in de architectuur. Door de uitgekiende locatie en de doordachte architectuur is Wilhelminahof een waar icoon gebleken voor de Kop van Zuid en een harmonieuze plek voor het uitspreken van het moderne recht.

Bronvermelding

Barbieri, Umberto [et.al.], “De Kop van Zuid: ontwerp en onderzoek”, 1982, Rotterdam: Rotterdamse Kunststichting Uitgeverij

Doorn, H. van & Rothuizen, W. (1998), “Gezichten van Justitie: 1798-1998”, Den Haag: Ministerie van Justitie

Mens, Noor, “Rob Ligtvoet Architect”, 2000, Rotterdam: Uitgeverij 010

Spijkerman, Patrick [et. Al.], “Wilhelminahof”, 1996, Rotterdam: Uitgeverij 010

http://www.jaaphuisman.nl/41-Gerechtsgebouwen_het_theater_van_de_samenleving.html

Afbeeldingen afkomstig van

Gerechtsgebouw Wilhelminahof (1): http://www.architectuurinrotterdam.nl/building.php?buildingid=181&lang=nl&PHPSESSID=181407a2968aee8fa926defe6ac867b9

Stadsvernieuwingswijken: Barbieri, 1982, p. 17

Wilhelminahof vlak na aanbouw: Spijkerman, 1996, p. 11

Gerechtsgebouw Wilhelminahof vanaf de overkant: Eigen foto

Gerechtsgebouw Wilhelminahof (2): www.architectuurplaquette.com/Gerechtsgebouw%20Wilhelminahof.html

Arnhemse Paleis van Justitie: nl.wikipedia.org/wiki/Rechtbank_Arnhem

Kantongerecht Hilversum: http://www.gooieneemlander.nl/regionaal/hilversumplassen/article11580881.ece/Kritiek-rechter-Hilversum-op-reorganisatie-rechtbanken

Gerechtsgebouw Wilhelminahof in vogelvluchtperspectief: http://couvreur.home.xs4all.nl/ned/rdam/architectuur/100jaar/1998.htm

Parnas Complex Amsterdam: http://www.stelling-amsterdam.nl/bunkers/amsterdam-noodzetel/index.html

Gerechtsgebouw Lelystad: http://www.jaaphuisman.nl/41-Gerechtsgebouwen_het_theater_van_de_samenleving.html

Axonometrie: Eigen tekenwerk

Gerechtsgebouw Wilhelminahof (3): http://www.kraaijvanger.nl/nl/

Accenten en klassieke verwijzingen: Eigen tekenwerk

Domeinen: Eigen tekenwerk

Compositie: Eigen tekenwerk

Een Reactie op “Essay Seminar Groot(s) – Wilhelminahof

  1. Mooie beknopte beschrijving en analyse van het gerechtsgebouw Wilhelminahof in Rotterdam.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s